O documento que pode influír en como se gobernará España... e do que case ninguén oíu falar

Por Álvaro J. Díaz-Mella

A Declaración «Galicia» abriu un debate case descoñecido sobre quen debe xestionar unha parte moi importante dos fondos europeos: a Unión Europea, o Estado ou as comunidades autónomas. Detrás desa discusión orzamentaria escóndese unha cuestión moito máis profunda: o reparto efectivo de funcións entre os distintos niveis de goberno e a forma en que se administrarán miles de millóns de euros de diñeiro público.

Os aeroportos galegos: entre os tres matáronse
Ricardo Mella e Miguel Anxo Bastos, dous vigueses incómodos

Hai documentos que ocupan titulares durante uns días e desaparecen sen deixar rastro. Outros apenas transcenden fóra dos círculos institucionais e, con todo, poden terminar influíndo durante anos na forma en que se goberna un país. A Declaración «Galicia» pertence, probablemente, a esta segunda categoría.

Ata hai pouco eu mesmo apenas oíra falar dela. Con todo, cuanto máis profundaba no seu contido e na documentación que a acompaña, máis evidente resultaba que detrás daquelas poucas páxinas escondíase un dos debates institucionais máis relevantes que afrontará España durante a próxima década.

Aprobada por unanimidade pola Delegación Española no Comité Europeo das Rexións, a Declaración rexeita algúns dos cambios propostos pola Comisión Europea para o próximo Marco Financeiro Plurianual 2028-2034. O motivo principal é o temor a que unha maior concentración da xestión nos Estados membro reduza o protagonismo das comunidades autónomas na administración dos fondos europeos.

O rechamante non é só o contido da Declaración, senón o escaso eco que tivo fóra dos ámbitos institucionais. E resulta sorprendente, porque non estamos unicamente ante unha discusión sobre fondos europeos. O que realmente expón este documento é unha cuestión moito máis profunda: se unha reforma orzamentaria impulsada desde a Unión Europea pode alterar a repartición efectiva de funcións entre o Estado e as comunidades autónomas sen necesidade de modificar a Constitución.

Pero hai unha pregunta que, ao meu xuízo, debería preceder a todas as demais. Antes de discutir quen debe xestionar máis fondos europeos, ¿non deberiamos preguntarnos quen demostrou administralos mellor? Esa é a cuestión que realmente expón a Declaración «Galicia», aínda que apenas apareza formulada neses termos.

Pode parecer un asunto reservado a especialistas. Non o é.

O que realmente está en xogo non é só a distribución duns fondos europeos, senón quen exercerá unha parte importante do poder administrativo durante os próximos sete anos. Noutras palabras, quen decidirá como se invisten miles de millóns de euros de diñeiro público.

Existe, ademais, unha pregunta que apenas aparece neste debate: ¿quen paga todo isto?

Con frecuencia falamos do «diñeiro de Bruxelas» coma se procedese dunha fonte allea aos cidadáns. Pero o orzamento da Unión Europea finánciase con recursos achegados polos Estados membro e, en último termo, por millóns de contribuíntes europeos. Cando discutimos quen debe xestionar eses fondos, tamén estamos a decidir como debe administrarse o diñeiro que pagan os cidadáns.

A Comisión Europea sostén que o sistema actual resulta excesivamente complexo e propón simplificar programas, reducir estruturas administrativas e articular un marco nacional para cada Estado membro. As comunidades autónomas responden que esa simplificación pode afastar as decisións do territorio e dificultar que os investimentos se adapten ás necesidades específicas de cada rexión.

Ambas as posicións conteñen argumentos que merecen ser analizados. Pero a Declaración deixa sen responder unha pregunta esencial.

España leva máis de catro décadas desenvolvendo un dos Estados máis descentralizados de Europa. Ese modelo permitiu adaptar moitas políticas á realidade de cada territorio, pero tamén foi consolidando diferenzas entre españois segundo a comunidade autónoma na que residen. A sanidade, a educación, a fiscalidade, a vivenda, as axudas públicas ou os procedementos administrativos xa non ofrecen as mesmas condicións en todo o país. Algunhas desas diferenzas responden ao propio exercicio do autogoberno; outras alimentan un debate cada vez máis intenso sobre a igualdade entre os cidadáns e a cohesión territorial.

Precisamente por iso sorprende que a Declaración «Galicia» centre case todo o seu esforzo en preservar a actual repartición de competencias sen exporse unha cuestión previa. Se o propio modelo autonómico segue sendo obxecto de debate polas diferenzas que xera e polas dúbidas que suscita sobre a súa eficacia, ¿non debería acompañar esa reivindicación dunha demostración obxectiva de que esas competencias exércense mellor?

E aquí aparece o gran paradoxo da Declaración.

Os seus asinantes defenden con razón o principio de subsidiariedade e a proximidade ao territorio. Con todo, apenas dedican espazo a responder unha cuestión previa: ¿que balance ofrece a xestión autonómica dos fondos europeos durante as últimas décadas? Antes de reclamar máis capacidade de decisión, sería razoable coñecer se os fondos se executaron coa rapidez prevista, se as cargas administrativas reducíronse, se os obxectivos comprometidos alcanzáronse e que revelan os informes dos órganos de control sobre a eficacia desa xestión.

Reclamar competencias é perfectamente lexítimo. Presupoñer que se exercen mellor sen demostralo xa resulta máis discutible.

Dispoñer de competencias non garante, por si só, unha boa administración. A experiencia demostra que non é o mesmo comprometer fondos que executalos, pagalos ou certificalos. Cada unha desas fases responde a unha realidade distinta e confundilas pode ofrecer unha imaxe equivocada da eficacia dunha administración.

Aquí convén distinguir as responsabilidades. A Comisión Europea debe xustificar que a súa reforma simplificará o sistema sen prexudicar a adaptación territorial. O Estado debe demostrar que unha maior concentración da xestión ofrecerá mellores resultados. Pero as comunidades autónomas parten dunha situación diferente: levan décadas administrando unha parte substancial destes recursos e, por tanto, dispoñen xa dunha traxectoria de xestión que pode e debe ser avaliada. Precisamente por iso a súa carga da proba é maior.

Por iso, o debate non debería reducirse a decidir se os fondos os xestiona Bruxelas, Madrid ou as comunidades autónomas.

Con todo, a cuestión decisiva é outra.

¿Quen demostrou administrar mellor o diñeiro dos contribuíntes?

Se Bruxelas quere simplificar, debe acreditar que esa simplificación producirá mellores resultados.

Se o Estado pretende concentrar máis capacidade de decisión, debe demostrar que xestionará os recursos con maior eficacia.

E se as comunidades autónomas desexan conservar ou reforzar as súas competencias, tamén deben probar que administran mellor os fondos que reciben.

Porque os cidadáns non financian administracións para que acumulen competencias.

Fináncianas para que resolvan problemas.

A Declaración «Galicia» abriu un debate que transcende con moito a Galicia. Non trata unicamente de fondos europeos. Trata de quen debe exercer o poder, con que controis e con que resultados.

Europa quere simplificar. O Estado quere concentrar capacidade de decisión. As comunidades autónomas queren conservala.

Todos poden ter razóns para defender a súa posición.

O que ningún debería dar por suposto é que a proximidade ao poder equivale automaticamente a unha mellor xestión.

Quen decide.

Quen xestiona.

Quen responde.

E quen o paga.

Esa debería ser a verdadeira discusión.

As competencias poden reclamarse. A boa xestión debe demostrarse. Porque o poder non se xustifica por quen o exerce, senón por como o exerce.

Álvaro J. Díaz-Mella
Vigo, 2026

Documento relacionado:

Declaración 'Galicia' da Delegación Española no Comité Europeo das Rexións

---

Álvaro J. Díaz-Mella é un vigués felizmente prexubilado que xa peitea canas e ten demasiadas opinións sobre o que ve da nosa sociedade imperfecta.

---

Traducción por Elentir.