Galicia, mal conectada

Por Álvaro J. Díaz-Mella

Non faltan aeroportos, portos, estradas nin ferrocarril. Falta unha rede pensada como sistema.

Cuando prometer sae gratis
Vigo morre. A cidade das luces que se apaga

O sábado pasado Aurelio, un vello amigo da miña época universitaria en Madrid, celebraba o seu 60 aniversario en Pedreña, fronte a Santander. A invitación tiña para min algo especial: supoñía volver atoparme con amigos daquela época cos que facía moitos anos que non coincidía en persoa, algúns desde facía ó redor de trinta anos. A miña muller non podía acompañarme por motivos laborais, pero eu tiña claro que quería estar alí.

E mereceu a pena. Trinta anos dan para moitos cambios. A algúns lles queda menos pelo, outros temos máis canas, uns gañaron algún quilo e outros o perderon, e houbo mesmo amigos ós que, durante uns segundos, non recoñecín ata que sorriron. Entón volvían ser os mesmos. Moitos acudiron con fillos que xa roldan os vinte anos, unha forma bastante eficaz de lembrarnos canto tempo pasara. Recuperamos anécdotas que criamos esquecidas e tamén lembramos a quen xa non estaban, algúns falecidos demasiado novos, deixando muller e fillos pequenos. Foi un deses reencontros nos que a alegría e a nostalxia terminan sentándose á mesma mesa.

Pero antes de poder sentarme a aquela mesa tiña que resolver algo moito máis práctico: como chegar desde Vigo ata Santander. En coche eran 574 quilómetros e algo máis de cinco horas por traxecto. O autobús directo roldaba as dez horas, ás veces máis. O tren tampouco resolvía demasiado: non existe conexión directa e as combinacións dispoñibles supoñían ó redor de dez horas e polo menos un transbordo. Ó final tiven sorte. Atopei un voo directo por 200 euros ida e volta. Non era precisamente unha ganga, pero fronte a máis de 1.100 quilómetros de coche entre ida e volta, dez horas de autobús por traxecto ou unha complicada combinación ferroviaria, a decisión resultou bastante sinxela.

Mentres buscaba aquelas alternativas deime conta de algo que ás veces esquecemos cando discutimos sobre infraestruturas. Eu non tiña ningún interese especial en viaxar en avión, tren, autobús ou coche. Quería simplemente chegar a Santander dunha forma razoable.

Os cidadáns non necesitamos un determinado medio de transporte. Necesitamos estar ben conectados.

Unha semana despois abro o xornal e atópome con varias noticias que parecían dar continuidade a aquela experiencia. Unha explicaba que o novo mapa concesional por estrada do Ministerio de Transportes prevé reducir as frecuencias de autobús entre Vigo e Madrid a partir de 2028, confiando en que o desenvolvemento ferroviario absorba boa parte deses desprazamentos. Na mesma páxina descubro que dúas das tres roteiros de autobús máis longas de España fan parada en Vigo. En fronte, outra noticia conta que Alxeria, Marrocos e Estados Unidos atópanse entre os principais destinos das exportacións que salguen do Porto de Vigo. Quizá aquelas páxinas estaban a contar, sen propoñerllo, unha mesma historia: Vigo está lonxe de case todo por terra e preto de medio mundo por mar. Pero sería demasiado doado botarlle toda a culpa á xeografía. O noso problema non é simplemente que Galicia estea lonxe. É que demasiadas veces está mal conectada co que ten preto.

Basta mirar cara a dentro. Vigo e Lugo están separadas por apenas 189 quilómetros por estrada e, con todo, nin sequera existe un tren directo entre ambas as cidades. Para viaxar en ferrocarril entre a maior cidade de Galicia e unha dos seus catro capitais provinciais hai que facer transbordo, normalmente en Ourense, e dedicar ó redor de catro horas ó traxecto. A pesar de os importantes investimentos en marcha para modernizar a conexión de Lugo a través de Ourense e Monforte, tampouco parece contemplarse entre os proxectos anunciados un servizo directo entre Vigo e Lugo. Podemos falar moito de alta velocidade e de grandes corredores, pero unha rede ferroviaria galega debería empezar por algo bastante elemental: permitir que as nosas principais cidades estean razoablemente conectadas entre si.

Se miramos cara ó sur atopamos outro paradoxo. A menos de 160 quilómetros de Vigo temos o Porto, unha das grandes áreas metropolitanas da península e un aeroporto que move moitos máis pasaxeiros que os tres aeroportos galegos xuntos. Con todo, a nosa conexión ferroviaria con Portugal continúa moi lonxe do que cabería esperar entre dous territorios con semellantes relacións económicas, industriais e humanas. Tamén resulta rechamante que desde Vigo exista unha ampla oferta diaria de autobuses directos ó aeroporto de Sá Carneiro mentres que para chegar en transporte público a Lavacolla, o noso principal aeroporto galego, a oferta directa sexa sensiblemente menor e moitas veces a alternativa pase por viaxar primeiro ata Santiago e enlazar alí con outro autobús. O mercado parece entender antes que as nosas administracións que proximidade e conectividade non son a mesma cousa.

A fronteira administrativa de Tuy non debería determinar o noso xeito de entender o mapa. O eixo atlántico galego e o norte de Portugal forman un espazo económico que necesita mellores conexións norte-sur. Achegar Vigo ó Porto pode ser, en determinados ámbitos, tan importante como achegalo a Madrid. E por mar sucede case o contrario: desde o Porto de Vigo saen mercancías cara a Marrocos, Alxeria ou Estados Unidos. Aquilo que nos afasta por terra do centro de Europa sitúanos ó mesmo tempo fronte a algunhas dos grandes roteiros marítimos internacionais. A nosa xeografía non é boa nin mala. Depende do que fagamos con ela.

Durante décadas intentamos compensar a nosa situación investindo en transportes. Galicia ten tres aeroportos, cinco portos de interese xeral, autoestradas e autovías, unha extensa rede de estradas e unha conexión de alta velocidade que chega ata Ourense. Non partimos precisamente de cero. Pero quizá nos faltou algo máis importante: pensar como debería moverse Galicia no século XXI. As concesións de autobús dependen unhas veces do Estado e outras da Xunta; as estradas repártense entre distintas administracións; o ferrocarril ten os seus propios responsables e os aeroportos os seus. Cada un pode explicar perfectamente ata onde chega a súa competencia.

O problema aparece cando ninguén parece responsable da viaxe completa.

O novo mapa concesional por estrada ofrece un bo exemplo. Se dentro duns anos existe unha conexión ferroviaria suficientemente rápida, frecuente e competitiva entre Vigo e Madrid, é lóxico que moitos viaxantes prefiran o tren e diminúa a demanda do autobús. Pero a orde debería ser outro: primeiro debe funcionar correctamente a alternativa e despois adaptar os servizos á nova realidade, non ó revés. Se o Ministerio reduce un servizo, a Xunta considera que esa decisión prexudica a Galicia e ambas as administracións son incapaces de acordar unha alternativa, quen perde a conexión é o cidadán. Quen necesita desprazarse non viaxa entre competencias administrativas: viaxa entre lugares. Estado e Xunta deberían coordinar as súas redes e buscar solucións conxuntas. Que culpa ten o cidadán de que as administracións non sexan capaces de xestionar o conxunto de forma coordinada?

O máis frustrante é que unha mala planificación pode condicionarnos durante xeracións. Unha conexión ferroviaria que nunca se fixo, unha estrada mal exposta ou uns medios de transporte que non se pensaron de xeito conxunto lastran o territorio durante décadas. Os gobernos cambian, os responsables políticos márchanse e a factura permanece. Seguímola pagando os cidadáns cos nosos impostos, o noso tempo e as nosas oportunidades perdidas. Non se trata de esixir que un #gobernante responda persoalmente por cada decisión que co tempo resulte equivocada, senón de esixir responsabilidade política polos resultados. Porque gastar moito non significa necesariamente investir ben.

A alternativa tampouco consiste simplemente en construír máis. Os portos necesitan boas conexións ferroviarias e viarias para mover mercancías; os aeroportos, accesos rápidos que amplíen a súa área de influencia; o ferrocarril debe comunicar as nosas cidades entre si e conectarnos eficazmente con Portugal e co resto de España; o autobús debe complementar esa rede alí onde o tren non resulte competitivo, e as estradas seguirán sendo imprescindibles nun territorio tan disperso como o noso. Trátase de utilizar mellor o que temos e decidir os novos investimentos pensando en como encaixan unhas con outras. Unha política de transportes non debería empezar preguntándose cantos quilómetros de AVE, cantos voos ou cantas autovías podemos inaugurar, senón onde necesitan desprazarse as persoas e as mercancías e cal é o xeito máis eficiente de conseguilo.

O máis frustrante é que unha mala planificación pode condicionarnos durante xeracións. Unha conexión ferroviaria que nunca se fixo, unha estrada mal exposta ou uns medios de transporte que non se pensaron de xeito conxunto lastran o territorio durante décadas. Os gobernos cambian, os responsables políticos márchanse e a factura permanece. Seguímola pagando os cidadáns cos nosos impostos, o noso tempo e as nosas oportunidades perdidas. Non se trata de esixir que un #gobernante responda persoalmente por cada decisión que co tempo resulte equivocada, senón de esixir responsabilidade política polos resultados. Porque gastar moito non significa necesariamente investir ben.

A alternativa tampouco consiste simplemente en construír máis. Os portos necesitan boas conexións ferroviarias e viarias para mover mercancías; os aeroportos, accesos rápidos que amplíen a súa área de influencia; o ferrocarril debe comunicar as nosas cidades entre si e conectarnos eficazmente con Portugal e co resto de España; o autobús debe complementar esa rede alí onde o tren non resulte competitivo, e as estradas seguirán sendo imprescindibles nun territorio tan disperso como o noso. Trátase de utilizar mellor o que temos e decidir os novos investimentos pensando en como encaixan unhas con outras. Unha política de transportes non debería empezar preguntándose cantos quilómetros de AVE, cantos voos ou cantas autovías podemos inaugurar, senón onde necesitan desprazarse as persoas e as mercancías e cal é o xeito máis eficiente de conseguilo.

Álvaro J. Díaz-Mella
Vigo, agosto de 2026

---

Foto: Elentir / Traducción: Elentir.