'Inés', unha bela canción sobre unha galega que foi Raíña de Portugal despois de morta

A Idade Media é unha parte do pasado no que a miúdo a historia mestúrase coa lenda, ás veces cuns aires moi sinistros.

'Quena fésta e ou día', unha canción da España medieval cun gran comezo
A pouco coñecida marcha militar que guiou a uns galegos na súa loita por España en 1808

Esta historia lévanos á Península Ibérica na primeira metade do século XIV, concretamente no ano do Señor de 1325. O entón Rey de Castela, Alfonso XI, desposouse por poderes coa nobre castelá Constanza Manuel de Villena, que entón só tiña nova anos. Pola curta idade da doncela, o matrimonio non chegou a consumarse, pero Constanza chegou a ser considerada durante dous anos como Reina consorte de Castela, ata que Alfonso repudiouna en 1327, tras quedar prendado da súa prima a infanta María (entón con catorce anos de idade), filla maior do Rey Alfonso IV de Portugal e de Beatriz de Castela.

Ese non foi o final da desdichada Constanza. Desposuída do seu título de Raíña consorte, a nobre castelá, en 1335 é prometida ó infante Pedro, o futuro Rey Pedro I de Portugal. O matrimonio por poderes celebrouse ó ano seguinte, previa dispensa papal, pois os contraentes eran curmáns. Con todo, empezou entón unha guerra entre Portugal e Castela que durou ata 1339, polo que Constanza non puido chegar a Portugal ata 1340. Cando a nobre castelá chegou ó seu novo reino, consigo levou a un séquito do que formaba parte a súa prima Inés de Castro, unha nobre galega. Dise que o infante Pedro quedou prendado de Inés nada máis vela. Constanza morreu en 1349 tras dar a luz, pero para entón Pedro e Inés xa eran amantes.

Tras a morte de Constanza, a relación entre Pedro e Inés fíxose máis evidente. En 1354 ambos casaron en segredo, tras ter varios fillos. A relación entre Pedro e Inés incomodou á corte portuguesa. O Rey Alfonso IV e varios dos seus nobres urdieron un plan para desfacerse dela. Inés foi asasinada na Quinta dás Bágoas, en Coimbra, o 7 de xaneiro de 1355, aproveitando que o infante Pedro estaba ausente xa que fora a cazar. A lenda di que as bágoas vertidas por Inés no río Mondego, en Coimbra, deron lugar á Fonte das Bágoas, aínda hoxe situada a beiras dese río. O asasinato de Inés provocou a ira do seu esposo: o infante Pedro alzouse en armas contra o seu pai, co apoio da Casa de Castro, e estalou unha guerra civil en Portugal que arrasou o país durante dous anos.

O 28 de maio de 1357, o Rey Alfonso IV de Portugal morreu en Lisboa. Unha vez coroado como Rey, Pedro desatou a súa vinganza, que deu lugar a un relato francamente macabro. Di a lenda que o novo Rey de Portugal ordenou exumar o cadáver de Inés e sentalo no trono, obrigando á corte -que tanto maldixera os amores entre ambos- a render honras á defunta, polo que se adoita dicir que Inés de Castro foi Raíña despois de morta. Pedro iniciou unha persecución contra os instigadores do asasinato de Inés, capturando a dous deles e ordenando que lles arrincasen o corazón. A nobre galega foi sepultada nun belo sartego que se conserva no Mosteiro de Alcobaza. Pedro I de Portugal foi sepultado no mesmo sitio á súa morte en 1367.

En 2008, o grupo galego de música tradicional Milladoiro (o meu grupo musical favorito) publicou un excelente disco titulado "A quinta das lágrimas". O terceiro tema deste disco está en portugués, titúlase "Inés" e está dedicado a Inés de Castro. Podedes escoitalo aquí:

Aquí está a letra orixinal en portugués:

No mar tanta tormenta e tanto dano,
tantas vezes a morte apercebida,
na terra tanta guerra, tanto engano,
tanta necessidade avorrecida.

Onde pode acolher-se um fraco humano?
Onde terá segura a curta vida?
Que não se arme e se indigne o Céu sereno
contra um bicho da terra tão pequeno?

Tu, só tu, puro amor, com força crua,
que os corações humanos tanto obriga,
deste causa à molesta morte sua
como se fora pérfida inimiga.

Se dizem, fero amor, que a sede tua
nem com lágrimas tristes se mitiga,
é porque queres, áspero e tirano,
tuas aras banhar em sangue humano.

Estavas, linda Inês, posta em sossego,
de teus anos colhendo doce fruito,
naquele engano da alma, ledo e cego,
que a fortuna não deixa durar muito

Nos saudosos campos do Mondego
de teus fermosos olhos nunca enxuito,
aos montes insinando e às ervinhas,
o nome que no peito escrito tinhas.

Aconteceu da mísera e mesquinha,
que despois de morta foi Rainha.

Aquí podedes ler a traducción ó galego:

No mar, tanta tormenta e tanto dano,
tan a miúdo a morte percibida,
na terra, tanta guerra, tanto engano,
tanta necesidade aborrecida.

¿Onde pode un ser humano débil atopar refuxio?
¿Onde estará segura a súa curta vida?
¿Que o sereno Ceo non se armará e indignarase
contra tan pequena criatura da terra?

Ti, só ti, amor puro, coa forza bruta,
que os corazóns humanos tanto apreman,
causaches a súa dolorosa morte
coma se fose un pérfido inimigo.

Se din, amor feroz, que a túa sede
non se sacia nin sequera con bágoas tristes,
é porque ti, áspero e tirano,
queres bañar os teus altares en sangue humano.

Estabas, fermosa Inés, descansando en paz,
dos teus anos recollendo doces froitos,
nese engano da alma, feliz e cega,
que a fortuna non permite que dure moito.

Nos nostálxicos campos do Mondego,
dos teus fermosos ollos que nunca se secan,
ensinando ás montañas e á maleza,
o nome escrito no teu peito.

Sucedeulle á miserable e mezquina muller,
que tras a súa morte converteuse en Raíña.

---

Foto principal: Google Arts & Culture. O sepulcro de Inés de Castro no Mosteiro de Alcobaza, Portugal.