'Quena fésta e ou día', unha canción da España medieval cun gran comezo

Son unha persoa con gustos musicais moi variados. Entre eles está a música de orixe medieval, que en España ten bastantes xoias.

A pouco coñecida marcha militar que guiou a uns galegos na súa loita por España en 1808
'Mayo longo': un fermoso poema de Rosalía de Castro escrito en terras castelás

Hai xa moitos anos comprei un disco que contén algunha desas xoias, titulado "Cabaleiros", editado en 1998 (se vos interesa, aínda se pode comprar no sitio web do seu selo discográfico) e interpretado por un grupo capitaneado por Eduardo Paniagua García-Calderón, un arquitecto e músico nado en Madrid en 1952 que se especializou na música medieval, editando xa 163 CDs dese tipo de música.

Gran parte da produción discográfica de Paniagua fíxose a través do selo que el mesmo fundou, Pneuma, e trata sobre as "Cantigas de Santa María" de Alfonso X O Sabio, unha colección de 417 composicións en galego antigo (ou galego-portugués) escritas por ese Rey de Castela na segunda metade do século XIII e dedicadas á Virxe María. Se algunha vez preguntáchesche se entenderías a versión medieval da lingua que falas, estas cantigas déixano claro: eu falo galego e español e confeso que custa entender o que din estas cantigas, incluso tendo as letras diante.

A cantiga 195 titúlase "Quena fésta e ou día" (podedes ver aquí a transcrición do texto orixinal). No citado disco de Paniagua é o terceiro tema, titulado "O Torneo". A canción foi gravada con instrumentos da época e ten un espectacular comezo con cornos de batalla. Podedes escoitala aquí:

A letra da canción fala sobre un cabaleiro que permanecía solteiro porque era un home moi luxurioso. Un día coñece a unha bela doncela cuxo pai era pobre. Desexoso de gañar riqueza, este ofrécelle a súa filla ó cabaleiro, pero non por esposa, tras ser cegado polas súas promesas. A moza, vendo que vai ser deshonrada polo cabaleiro, reza a Santa María pedíndolle axuda. O cabaleiro escoita á moza rezar e entón arrepíntese da vileza que ía cometer, e decide deixar á moza nunha abadía antes de partir a un torneo.

Durante o torneo, o cabaleiro morre e é enterrado no medio da herba sen ningunha honra. A moza ve pasar o tempo esperando o regreso do cabaleiro na abadía. Unha noite, a Virxe María aparéceselle en soños á moza e dille que o cabaleiro morreu e que debe buscar a súa tumba, identificada cunha rosa, para darlle un enterramento digno. A doncela dillo á abadesa pero esta non lle cre e a chama "mentireira". Finalmente, a moza vaise da abadía e cumpre o que a Virxe lle ordenou.

Ademais da excelente gravación de Paniagua, atopei estoutra versión da mesma canción publicada en 2013 por PerKelt, unha banda musical de Londres especializada na música celta, no seu álbum "Dowry of a Troll Woman". A diferenza da versión de Panigua, esta gravación británica só inclúe o retrouso do poema orixinal:

P.D.: a imaxe que encabeza este artigos é unha ilustración do Códice Rico das Cantigas de Santa María, datado entre 1270-1284 e conservado no Mosteiro del Escorial. A ilustración está referida á Batalla de San Esteban de Gormaz (975), que acabou nunha derrota cristiá. A ilustración acompaña á Cantiga 63, na que un cabaleiro pásase toda a batalla oíndo misa, e cando vai desculparse #ante o seu señor, este se estraña, porque lle vía na batalla, sendo mesmo ferido. Moitas gracias a Isabel Sánchez Gil por esta valiosa información.