'Santiago', un alegre pasodobre galego que hoxe é unha marcha militar do Exército Español

O pasodobre é un tipo de peza musical española utilizada con distintos fins, desde bailes a acompañamento de espectáculos taurinos.

A pouco coñecida marcha militar que guiou a uns galegos na súa loita por España en 1808
A Marcha Solemne do Reino de Galicia, unha xoia histórica do patrimonio musical español

En Galicia hai pasodobres de aire rexional tan populares e maxestosos como "Puenteareas", obra do compositor Reveriano Soutullo Otero (1880-1932), natural da localidade pontevedresa que dá nome a esa peza musical. Hoxe quero prestar atención a un pasodobre galego moi popular entre as tunas universitarias compostelás: "Santiago". Podedes escoitar aquí unha gravación publicada en 2018 desta alegre peza instrumental:

O seu autor foi o músico José Álvarez Cancio, sobre o que atopei moi pouca información. Creo que era natural de Ribadeo (Lugo). A Wikipedia sinala que en 1926 foi director titular Uniu Musical de Llíria, unha institución musical civil da localidade de Liria (Valencia) coa que obtivo obtivo o primeiro premio do Certame Nacional de Músicas Civís celebrado en Valencia o 3 de agosto de 1926. Segundo "Noticias de Alaquàs en el Diario de Valencia (1911-1936)", de José Royo Martínez, o 3 de agosto de 1933 Álvarez Cancio dirixiu a banda La Primitiva de Carcagente no XLI Concurso Rexional de Bandas Civís de Alacuás (Valencia).

O diario El Progreso de Lugo publicou o 14 de febreiro de 1931 unha crónica dun concerto benéfico dirixido por Álvarez Cancio, entón Músico Maior da Banda de Música do Rexemento "Zamora" nº8 do Exército Español, con base en Vigo, durante o cal executou a abertura "Egmont" de Beethoven, acompañado por trinta músicos, facendo un magnífico concerto.

Segundo "Las bandas militares y la II República española (1931-1936)", de Frederic Oriola Velló, en 1936 Álvarez Cancio estaba destinado en Jaca como director da banda do Rexemento "Galicia" nº19. Alí sorprendeulle o estalido da Guerra Civil Española, quedando no bando nacional. Seguín o seu escaso rastro documental ata 1938. Non atopei nin o seu ano de nacemento nin a súa data de defunción. Curiosamente, o seu nome e cargo figura nunha ficha da Seccion Politico-Social, sinal de que foi investigado polo réxime de Franco.

Non atopei a data na que Álvarez Cancio compuxo "Santiago". Na Biblioteca Nacional de España só atopei a href="https://datos.bne.es/edicion/a7099092.html" rel="noopener" target="_blank">un rexistro ó seu nome, sobre un disco publicado en 1963 pola Banda Municipal de Lugo en cuxo repertorio figuraba esa peza musical. Ademais deste pasodobre, só atopei o rastro doutra composición súa, unha balada galega titulada "Os noivos", gravada nun disco publicado en Arxentina dporla Coral "Os Rumorosos" do Centro Lucense de Bos Aires.

Curiosamente, o pasodobre "Santiago" fíxose popular no Exército Español grazas a outro galego: Mariano Gómez-Zamalloa e Quirce (1897-1973), veterano da Guerra Civil e da División Azul. Ó seu regreso de Rusia e co rango de Tenente Coronel, foi destinado ó Batallón de Infantería do Ministerio do Exército, dotando á súa banda de gaitas galegas e figurando no seu repertorio o citado pasoble, segundo sinala El Español Digital. Seguramente desa época é esta gravación da Banda do Batallón do Ministerio do Exército:

Este pasodobre converteuse na música máis representativa da Banda de Guerra da Brigada "Galicia" VII (BRILAT) do Exército Español, que ten a súa base en Figueirido (Pontevedra). En 2011 gravei esta interpretación dese pasodobre pola devandita banda nas festas de San Telmo, en Tui (Pontevedra), onde a BRILAT sempre o interpreta como a súa marcha de despedida:

En 2018, no concerto do 52º aniversario da BRILAT, gravei esta interpretación do pasodobre "Santiago" a cargo da Banda de Guerra da BRILAT e a Banda de Música da Escola Naval Militar de Marín, durante un concerto celebrado en Pontevedra:

Espero que este artigo sirva para rescatar o nome de José Álvarez Cancio do esquecemento. Me apena ver que hoxe apenas haxa rastro na rede dun compositor dunha bela peza de música galega.

---

Foto principal: Elentir. Gaiteiros das bandas de guerra da BRILAT no concerto do 50º aniversario desa Brigada celebrado en Pontevedra o 8 de outubro de 2016.