Os fillos que non tivemos

Por Álvaro J. Díaz-Mella

Mamá. Papá. Probablemente sexan dúas das primeiras palabras que aprendemos e dúas das que máis veces pronunciamos durante a nosa infancia. Son tan sinxelas que apenas pensamos nelas, pero están ligadas ós nosos primeiros recordos, á casa na que crecemos, a quen nos levaba da man, consolábanos ou esperábanos ó volver do colexio. Como sigamos así, chegará un momento en que haberá cada vez menos nenos para pronuncialas e, co paso das xeracións, menos adultos que cheguen a ser chamados mamá ou papá. Quizá aí, en algo tan simple e tan profundamente humano, enténdase mellor a nosa crise de natalidade que en calquera estatística.

Vigo morre. A cidade das luces que se apaga
Cando o cine era unha forma de vivir Vigo

Os meus pais tiveron catro fillos: as miñas tres irmás e eu. Eu tiven un. Durante moitos anos esa diferenza non me dixo gran cousa. Hoxe si. Alonguei a miña solteiría ata os 41 anos e caseime o 28 de setembro de 2002. Recordo perfectamente que estaba moi nervioso diante do cura e, cando chegou o momento de prometer fidelidade á miña muller, prometinlle felicidade. O sacerdote non me corrixiu; pareceu facerlle graza aquel lapsus e a cerimonia continuou. O noso fillo naceu en xullo de 2004 e, algún tempo despois, falamos de ter outro. A miña muller, oito anos máis novo que eu, respondeume con bastante retranca que non quería converterse nunha nova viúva. Rimos, a vida seguiu adiante e ese segundo fillo nunca chegou. Hoxe, coa perspectiva que dan os anos, recoñezo algo que entón non pensaba demasiado: gustaríame ter máis fillos, e sospeito que detrás das cifras de natalidade hai moitas historias que, sen ser iguais á miña, terminan dunha forma parecida.

Non conto isto porque a miña familia demostre ningunha teoría demográfica, pero cando miro #ocorrer en Galicia desde finais da década de 2000 descubro que a nosa pequena historia parécese demasiado á de toda unha sociedade. En 2008 naceron aquí 23.175 nenos; en 2024 foron 13.350, máis dun 40% menos. A fecundidade atópase en 0,95 fillos por muller, moi lonxe dos 2,1 asociados á substitución xeracional e, en 2025, segundo os datos provisionais dispoñibles, mentres nacían ó redor de 13.556 nenos, morrían 33.456 persoas: case 20.000 de diferenza nun só ano.

Quizá o dato máis revelador sexa outro. As enquisas indican que moitos españois queren ter máis fillos dos que finalmente teñen e, na Enquisa de Fecundidade do INE de 2018, case tres de cada catro mulleres declaraban querer polo menos dúas. Por iso resulta demasiado doado despachar o problema dicindo que os mozos xa non queren ter fillos. A pregunta verdadeiramente interesante é outra: ¿que ocorreu entre a familia que moitas persoas imaxinan e a que finalmente conseguen formar?

Hai unha canción do grupo quebequés Mes Aïeux, Dégénérations, subtitulada en español, que sempre me chamou a atención. Foi escrita alén do Atlántico, pero podería estar a falar de Galicia. Percorre xeracións de antepasados que traballaron a terra, descendentes que terminaron desprendéndose dela e outros que volven soñar con ter un pequeno pedazo propio. Algo parecido sucede coa familia: xeracións con moitísimos fillos van dando paso a outras cada vez máis pequenas ata chegar a alguén que acaba soñando cunha gran mesa rodeada de nenos. Cambiemos Quebec por Vigo e a historia resulta inquietantemente familiar.

Os nosos avós coñeceron pobreza, emigración, traballos esgotadores e unhas condicións de vida que ninguén sensato desexaría recuperar. As mulleres tiñan moitas menos oportunidades e liberdades, aínda que desempeñaron tradicionalmente un papel central na casa, a familia e, en moitos lugares, tamén na economía doméstica. Aquela imaxe dunha Galicia case matriarcal pode resultar esaxerada en sentido histórico, pero contén unha realidade reconocible: moitas casas galegas viraban ó redor dunha muller.

A súa incorporación plena ó mercado laboral supuxo independencia económica, oportunidades profesionais e capacidade de elección. O problema foi que cambiamos o modelo familiar moito máis rápido do que cambiamos o modelo laboral. Presentóusenos aquela transformación como perfectamente compatible coa vida familiar grazas a unha palabra que levamos décadas repetindo: conciliación. E é aí onde, ó meu xuízo, aparece unha das grandes farsas do noso tempo, non porque as mulleres traballen fose de casa, senón porque nunca construímos unha conciliación familiar e laboral verdadeiramente satisfactoria.

Para demasiadas familias, conciliar segue significando facer encaixe de bolillos para recoller ós nenos, recorrer diariamente ós avós, pagar garderías ou coidadores, reducir unha xornada ou sacrificar oportunidades profesionais. Conseguimos que ambos os proxenitores traballen, pero non necesariamente que poidan compatibilizar o traballo coa crianza. Conciliar non debería consistir simplemente en atopar un lugar onde deixar ós nosos fillos mentres traballamos, senón en dispoñer de tempo para estar con eles.

A iso súmanse a vivenda, os salarios, a precariedade e unha emancipación cada vez máis tardía. As grandes decisións vanse aprazando: primeiro os estudos, despois o traballo, a vivenda, a parella e, finalmente, os fillos. Cando chega o momento de pensar no segundo ou no terceiro, ás veces o calendario empezou a decidir por nós; seio porque, nalgunha medida, a min ocorreume.

Tamén cambiaron as nosas relacións. A separación e o divorcio forman hoxe parte das traxectorias vitais cunha normalidade descoñecida para a xeración dos nosos avós. Iso non significa que os divorcios sexan a causa da baixa natalidade nin que aqueles matrimonios fosen necesariamente mellores, pois moitos permanecían unidos por dependencia económica, presión social ou falta de alternativas. Pero parece razoable preguntarse ata que punto a formación máis tardía de parellas estables, as rupturas e a necesidade de reconstruír unha vida sentimental inflúen nunha decisión que esixe pensar a longo prazo: ter fillos.

Neste contexto, chama a atención que a Xunta de Galicia, a través do seu Plan Galego de Reprodución Humana Asistida, contemple a preservación de óvulos na sanidade pública para mulleres de entre 30 e 35 anos que decidan atrasar a maternidade por motivos privados. Como avance médico, a vitrificación pode ser extraordinariamente útil; como resposta pública ás dificultades que levan a pospoñer a maternidade, paréceme o enésimo parche autonómico. Se unha muller quere ser nai pero o apraza porque non pode acceder a unha vivenda, carece de estabilidade laboral ou non consegue conciliar, quizá deberiamos actuar prioritariamente sobre eses obstáculos en lugar de #acostumar xestionar as súas consecuencias.

Non existen explicacións sinxelas. Malta, por exemplo, combina unha das lexislacións sobre aborto máis restritivas de Europa coa fecundidade máis baixa da Unión Europea. Ningunha lei, subvención, gardería ou desgravación fiscal pode por si soa explicar nin solucionar un fenómeno tan profundo. A natalidade fala de economía e políticas públicas, pero tamén da nosa forma de vivir, de relacionarnos, de entender o compromiso e das prioridades que establecemos mentres cremos que aínda temos todo o tempo por diante.

As consecuencias tampouco se reducen ás pensións ou á sustentabilidade do Estado do benestar. Unha sociedade con menos fillos acaba tendo tamén menos irmáns, tíos, sobriños e curmáns, e con eles redúcense esas redes familiares que durante xeracións estiveron aí cando alguén enfermaba, envellecía, perdía un traballo ou simplemente necesitaba compañía. Ter ou non ter fillos pertence, naturalmente, ó ámbito de decisión de cada persoa, pero cando millóns de decisións individuais producen unha sociedade na que apenas nacen nenos, as consecuencias terminan afectándonos a todos.

Hoxe non podo cambiar o que fixen entón, nin sé que ocorrería de elixir outro camiño. A vida non permite percorrer dous camiños para comparar despois os resultados; só sei que hoxe me gustaría ter algún fillo máis sentado ó redor da miña mesa. Os que agora teñen vinte ou trinta anos aínda están a escribir esa parte da súa historia, e a nosa obrigación como sociedade non consiste en dicirlles cantos fillos deben ter, senón en procurar que quen queira formar unha familia poidan facelo sen que unha vivenda imposible, un soldo insuficiente, uns horarios incompatibles ou o paso inexorable do tempo terminen decidindo por eles.

Quizá así, dentro de trinta anos, haxa menos persoas mirando cara atrás e pensando nos fillos que non tiveron. E seguirán existindo nenos para quen dúas palabras tan antigas e sinxelas como mamá e papá sexan tamén as primeiras da súa propia historia.

Álvaro J. Díaz-Mella
Vigo, agosto de 2026

---

Traducción: Elentir. Imaxe: Grok.